اگر بعد از یک جلسه فیزیوتراپی از کلینیک بیرون آمده‌اید و چند ساعت بعد متوجه شده‌اید دردتان بیشتر از قبل شده، احتمالاً اولین فکری که به ذهنتان رسیده این بوده: «نکند فیزیوتراپی به من آسیب زده باشد؟» این نگرانی کاملاً قابل درک است. بالاخره شما برای بهتر شدن درد به فیزیوتراپی مراجعه کرده‌اید و انتظار دارید بعد از درمان حالتان بهتر شود، نه اینکه همان روز یا روز بعد احساس کنید درد بیشتری دارید. اما واقعیت کمی پیچیده‌تر است.

گاهی افزایش موقت درد بعد از فیزیوتراپی می‌تواند بخشی از پاسخ طبیعی بدن به یک تمرین جدید، افزایش فعالیت یا تحریک بافت‌هایی باشد که مدتی کم‌تحرک بوده‌اند. به‌خصوص وقتی عضلاتی را فعال می‌کنید که مدت زیادی ضعیف بوده‌اند، ممکن است در یکی دو روز اول احساس کوفتگی یا درد عضلانی داشته باشید. بر اساس مجله معتبر (PubMed) این حالت با چیزی که به آن درد عضلانی تأخیری یا DOMS گفته می‌شود، ارتباط دارد و معمولاً پس از فعالیت شدید یا ناآشنا ایجاد شده و در بازه ۲۴ تا ۷۲ ساعت بیشتر احساس می‌شود.

اما از طرف دیگر، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: هر دردی بعد از فیزیوتراپی طبیعی نیست.گاهی افزایش درد می‌تواند نشان دهد شدت تمرین برای شرایط فعلی بیمار زیاد بوده، یک تکنیک درمانی مناسب او نبوده، بار تمرینی به‌درستی تنظیم نشده یا حتی علت اصلی درد هنوز به‌درستی مشخص نشده است. پس سؤال اصلی این نیست که «آیا بعد از فیزیوتراپی باید درد داشته باشم یا نه؟»، سؤال بهتر این است «چه نوع دردی بعد از فیزیوتراپی قابل انتظار است و چه نوع دردی نیاز به بررسی دارد؟» در این مقاله دقیقاً همین موضوع را بررسی می‌کنیم.

آیا درد بعد از فیزیوتراپی طبیعی است؟

در بعضی شرایط، بله. فیزیوتراپی فقط شامل ماساژ یا استفاده از دستگاه نیست. بخش مهمی از درمان، تمرین‌درمانی و افزایش تدریجی ظرفیت بدن است. وقتی عضله، تاندون یا مفصلی را که مدت‌ها تحت بار مناسبی قرار نگرفته، دوباره وارد فعالیت می‌کنیم، بدن باید خودش را با این فشار جدید تطبیق دهد. برای مثال، فردی را تصور کنید که چند ماه به دلیل کمردرد فعالیتش را محدود کرده است. عضلاتش ضعیف شده‌اند و بیشتر روز را در حالت کم‌تحرک می‌گذراند. حالا در جلسه فیزیوتراپی، برای اولین بار تمرین‌های تقویتی انجام می‌دهد. ممکن است همان روز احساس خاصی نداشته باشد، اما شب یا صبح روز بعد متوجه شود عضلات اطراف کمر یا لگنش کمی کوفته و دردناک شده‌اند. این حالت لزوماً نشانه آسیب نیست.در واقع، بدن برای سازگار شدن با یک بار جدید به زمان نیاز دارد. به همین دلیل، فیزیوتراپیست نباید فقط شدت تمرین را بر اساس اینکه بیمار همان لحظه چه احساسی دارد تعیین کند؛ پاسخ بدن در ساعات و روزهای بعد نیز اهمیت دارد.

۷ دلیل مهم که ممکن است بعد از فیزیوتراپی دردتان بیشتر شود

افزایش درد بعد از فیزیوتراپی یک علت واحد ندارد. بسته به نوع بیماری، درمانی که انجام شده و ویژگی‌های بدن فرد، دلایل متفاوتی می‌توانند پشت این اتفاق باشند.

1. بدن برای اولین بار با یک فعالیت جدید روبه‌رو شده است
   این یکی از شایع‌ترین علت‌هاست. ممکن است حرکتی که از نظر شما ساده به نظر می‌رسد، برای عضله‌ای که مدت‌ها ضعیف بوده، یک محرک کاملاً جدید باشد. مثلاً فردی که مدت زیادی زانو درد داشته، احتمالاً ناخودآگاه کمتر از عضلات رانش استفاده کرده است. وقتی تمرین‌های تقویتی را شروع می‌کند، عضلاتی که مدت‌ها کم‌کار بوده‌اند دوباره وارد فعالیت می‌شوند. نتیجه ممکن است کمی درد یا کوفتگی عضلانی باشد. این حالت با درد ناشی از آسیب بافتی تفاوت دارد و معمولاً با گذشت زمان فروکش می‌کند.
2. شدت تمرین برای وضعیت فعلی شما زیاد بوده است
   این قسمت اهمیت زیادی دارد. تمرین مفید الزاماً تمرین سنگین نیست. گاهی بیمار فکر می‌کند هرچه بعد از تمرین بیشتر درد داشته باشد، یعنی تمرین مؤثرتر بوده است. این تصور کاملاً اشتباه است. فیزیوتراپی یک مسابقه نیست. هدف این نیست که بیمار بعد از هر جلسه کاملاً خسته یا دردناک از کلینیک خارج شود. تمرین باید به اندازه‌ای باشد که بدن را به سمت سازگاری و پیشرفت هدایت کند، بدون اینکه علائم را بیش از حد تحریک کند. اگر شدت، تعداد تکرارها یا حجم تمرین برای شرایط فعلی بیمار زیاد باشد، ممکن است درد بعد از جلسه افزایش پیدا کند. به همین دلیل، برنامه تمرینی باید تدریجی و قابل تنظیم باشد.
3. عضلات ضعیف شده‌اند و هنوز تحمل کافی ندارند
   گاهی مشکل از خود تمرین نیست؛ مشکل این است که بدن هنوز آمادگی تحمل آن را ندارد. مثلاً فردی که بعد از جراحی یا یک دوره طولانی درد، فعالیتش را کاهش داده، ممکن است کاهش قابل توجهی در قدرت عضلات داشته باشد. در چنین شرایطی حتی تمرینی که برای یک فرد سالم کاملاً ساده است، ممکن است برای این بیمار سنگین باشد. اینجاست که نقش فیزیوتراپیست اهمیت پیدا می‌کند. یک تمرین مناسب برای یک بیمار، لزوماً برای بیمار دیگر مناسب نیست.
4. درد عضلانی تأخیری یا DOMS ایجاد شده است
   احتمالاً این همان چیزی است که بیشتر افراد با عنوان «کوفتگی بعد از ورزش» می‌شناسند. DOMS معمولاً پس از فعالیت شدیدتر از معمول یا فعالیتی که بدن به آن عادت ندارد ایجاد می‌شود. نکته جالب این است که این درد الزاماً بلافاصله بعد از تمرین شروع نمی‌شود؛ معمولاً با تأخیر ظاهر می‌شود و در بسیاری از موارد ۲۴ تا ۷۲ ساعت بعد بیشتر احساس می‌شود. همراه آن ممکن است خشکی، حساسیت عضله به لمس و کاهش موقت قدرت نیز وجود داشته باشد. بنابراین اگر بعد از یک جلسه تمرین جدید، عضلاتتان روز بعد کمی کوفته شده‌اند، این موضوع به‌تنهایی به معنی «خراب شدن عضله» یا اشتباه بودن فیزیوتراپی نیست. البته شدت علائم مهم است و باید در کنار شرایط کلی بیمار ارزیابی شود.
5. فعالیت روزانه شما بعد از فیزیوتراپی بیش از حد بوده است
   گاهی خود جلسه فیزیوتراپی مشکلی نداشته، اما اتفاقی که بعد از آن افتاده باعث تشدید درد شده است. مثلاً فردی بعد از چند هفته کم‌تحرکی یک جلسه تمرین انجام می‌دهد و همان روز تصمیم می‌گیرد چند ساعت خرید کند، مسافت زیادی پیاده‌روی کند، از پله‌های زیادی بالا و پایین برود، یا کار سنگین خانه انجام دهد. در این شرایط، بدن فقط یک محرک دریافت نکرده؛ مجموعه‌ای از بارهای مختلف را پشت سر هم تحمل کرده است. گاهی لازم است در روزهای ابتدایی شروع یک برنامه جدید، فعالیت‌های روزانه نیز متناسب با آن تنظیم شوند.
6. بعضی تکنیک‌های درمانی می‌توانند حساسیت موقت ایجاد کنند
   فیزیوتراپیست ممکن است بسته به شرایط بیمار از تکنیک‌هایی مانند درمان دستی، ماساژ، تمرین‌های کششی، تمرین مقاومتی یا سایر روش‌های درمانی استفاده کند. بعد از بعضی از این مداخلات، ممکن است بافت برای مدت کوتاهی حساس‌تر شود. اما اینجا یک مرز مهم وجود دارد: احساس ناراحتی خفیف و گذرا با درد شدید و رو به افزایش یکی نیست. اگر درد بعد از درمان به‌طور واضح تشدید شده، عملکرد شما را مختل کرده یا روزبه‌روز بیشتر می‌شود، بهتر است موضوع را با فیزیوتراپیست در میان بگذارید تا مشخص شود آیا نیاز به تغییر برنامه درمان وجود دارد یا خیر.
7. تشخیص یا برنامه درمانی نیاز به بازبینی داردگاهی افزایش درد اصلاً به این معنا نیست که بدن شما «ضعیف» است یا باید درد را تحمل کنید. ممکن است علت اصلی درد به‌درستی مشخص نشده باشد. مثلاً فردی با درد زانو ممکن است تصور کند آرتروز دارد، در حالی که بخش اصلی مشکل از تاندون، کشکک، مینیسک یا حتی ناحیه دیگری باشد. در چنین شرایطی اگر درمان بر اساس تشخیص نادرست انجام شود، طبیعی است که نتیجه مطلوب به دست نیاید. به همین دلیل، اگر بعد از چند جلسه نه‌تنها بهتر نشده‌اید بلکه مرتباً بدتر می‌شوید، بهتر است به جای اینکه صرفاً شدت درمان را بیشتر کنید، کل ارزیابی از ابتدا بازبینی شود.

از کجا بفهمیم درد بعد از فیزیوتراپی طبیعی است یا نه؟

فرض کنید بعد از فیزیوتراپی زانو کمی درد گرفته‌اید. آیا باید نگران شوید؟ برای پاسخ، چند سؤال از خودتان بپرسید.

• درد دقیقاً چه زمانی شروع شده است؟
  اگر درد با تأخیر و به‌خصوص روز بعد از یک تمرین جدید ایجاد شده و بیشتر حالت کوفتگی عضلانی دارد، ممکن است با پاسخ طبیعی بدن به تمرین مرتبط باشد. اما اگر در همان لحظه انجام یک حرکت، درد تیز و غیرمعمولی ایجاد شده باشد، بهتر است آن را به فیزیوتراپیست اطلاع دهید.
• درد چقدر شدید است؟
  یک ناراحتی خفیف با دردی که شما را از خواب بیدار می‌کند یا اجازه راه رفتن نمی‌دهد، یکسان نیست.
• روند درد چگونه است؟
  این سؤال از شدت درد هم مهم‌تر است. اگر امروز کمی درد دارید و طی روزهای بعد روند کلی به سمت بهتر شدن است، شرایط با حالتی که درد هر روز بیشتر می‌شود کاملاً متفاوت است.
• آیا عملکردتان بدتر شده است؟
  اگر قبل از جلسه می‌توانستید راحت راه بروید اما بعد از درمان دیگر نمی‌توانید وزن روی پا بیندازید، این موضوع نیاز به بررسی دارد.

چه زمانی باید به فیزیوتراپیست بگوییم درد بیشتر شده است؟

هر زمانی که بعد از درمان احساس می‌کنید علائم شما به شکل غیرعادی تغییر کرده، گفتن آن به فیزیوتراپیست کار درستی است. لازم نیست صبر کنید تا درد شدید شود. فیزیوتراپیست از اطلاعاتی که شما درباره واکنش بدنتان به تمرین می‌دهید، برای تنظیم برنامه درمان استفاده می‌کند. گاهی تنها کاری که لازم است انجام شود، کاهش تعداد تکرارها، تغییر نوع تمرین، کم کردن مقاومت یا افزایش زمان استراحت است. در واقع، واکنش بیمار به جلسه قبل یکی از اطلاعات مهم برای طراحی جلسه بعدی است.

اگر بعد از فیزیوتراپی درد گرفتیم، چه کار کنیم؟

در وهله اول، وحشت نکنید و بلافاصله نتیجه نگیرید که فیزیوتراپی برایتان مضر بوده است. اگر درد خفیف است و بیشتر شبیه کوفتگی عضلانی به نظر می‌رسد، معمولاً می‌توان با کاهش موقت فشار تمرینی، استراحت نسبی و ادامه فعالیت در حد تحمل، وضعیت را زیر نظر گرفت.اما یک نکته مهم وجود دارد: استراحت نسبی با بی‌حرکتی کامل فرق دارد. در بسیاری از شرایط، کنار گذاشتن کامل حرکت برای چند روز لازم نیست و حتی می‌تواند باعث خشکی و ضعف بیشتر شود. نوع فعالیت مناسب باید با توجه به علت درد و شرایط فرد تعیین شود. همچنین بهتر است بدون هماهنگی، تمرین‌ها را به‌طور کامل قطع یا برعکس، برای «جبران» جلسه قبل، تمرین بیشتری انجام ندهید.

چه زمانی درد بعد از فیزیوتراپی طبیعی نیست؟

اگر درد شدید یا غیرمعمول است، یا همراه با علائمی مانند تورم قابل توجه، قرمزی و گرمی واضح، تب، ضعف ناگهانی، بی‌حسی جدید، از دست دادن توانایی تحمل وزن یا تغییر واضح عملکرد ایجاد شده، نباید آن را صرفاً به واکنش طبیعی بعد از فیزیوتراپی نسبت داد و بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود. همچنین اگر درد طی چند روز به جای اینکه روند کاهشی داشته باشد، مرتباً بیشتر می‌شود، بهتر است برنامه درمانی مجدداً بررسی شود.

آیا درد بیشتر یعنی فیزیوتراپی مؤثر بوده است؟

نه. این باور که «هرچه بیشتر درد بکشی، درمان مؤثرتر بوده» یکی از اشتباهاتی است که می‌تواند روند توانبخشی را خراب کند. هدف فیزیوتراپی ایجاد درد نیست؛ هدف آن افزایش تدریجی ظرفیت بدن و بهبود عملکرد است. ممکن است یک بیمار بعد از تمرین هیچ درد اضافه‌ای نداشته باشد و در عین حال پیشرفت بسیار خوبی کند. بیمار دیگری ممکن است کمی کوفتگی داشته باشد و باز هم روند مناسبی داشته باشد. بنابراین میزان درد بعد از جلسه به‌تنهایی معیار موفقیت درمان نیست. حتی در مورد DOMS نیز شواهد نشان می‌دهد که بسیاری از روش‌های رایج برای کاهش این نوع درد، اثرات متفاوت و گاهی محدود دارند؛ برای نمونه، یک مرور جامع در سال ۲۰۲۵ نشان داد که شواهد مربوط به مداخلات فیزیوتراپی برای DOMS ناهمگون است و کیفیت بسیاری از مرورهای قبلی پایین بوده است.

نقش فیزیوتراپیست در جلوگیری از افزایش درد چیست؟

فیزیوتراپی خوب فقط اجرای تمرین‌ها نیست. فیزیوتراپیست باید بداند چه مقدار فشار برای بدن شما مناسب است. برای این کار، عواملی مانند سن، نوع آسیب، مدت زمان درد، قدرت عضلات، سطح فعالیت، بیماری‌های زمینه‌ای و واکنش بدن به جلسات قبلی در نظر گرفته می‌شوند. به همین دلیل ممکن است دو نفر که هر دو «درد زانو» دارند، دو برنامه کاملاً متفاوت دریافت کنند. یک نفر ممکن است از تمرین مقاومتی سنگین‌تر سود ببرد، در حالی که برای فرد دیگری ابتدا باید دامنه حرکتی، کنترل حرکتی یا تحمل بافت افزایش پیدا کند. این تفاوت‌هاست که فیزیوتراپی را از یک نسخه ثابت برای همه جدا می‌کند.

یک نکته مهم برای بیماران فیزیوتراپی پاد

اگر بعد از جلسه فیزیوتراپی دردتان بیشتر شد، لازم نیست خودتان تشخیص بدهید که «طبیعی است» یا «خطرناک». آنچه اهمیت دارد، نوع درد، زمان شروع، شدت، مدت و روند تغییر آن است. در جلسه بعد دقیقاً توضیح دهید که چه اتفاقی افتاده است. حتی اگر فکر می‌کنید موضوع مهمی نیست، همین اطلاعات می‌تواند به فیزیوتراپیست کمک کند برنامه درمانی شما را دقیق‌تر تنظیم کند. گاهی یک تغییر کوچک در تعداد تکرارها یا شدت تمرین، تفاوت زیادی در تحمل درمان ایجاد می‌کند.

جمع‌بندی

بیشتر شدن درد بعد از فیزیوتراپی همیشه به معنی آسیب دیدن یا بدتر شدن بیماری نیست. در بعضی افراد، به‌خصوص بعد از شروع تمرین‌های جدید یا افزایش فعالیت، ممکن است برای مدت کوتاهی کوفتگی و درد عضلانی ایجاد شود. درد عضلانی تأخیری نیز معمولاً با فاصله زمانی ایجاد می‌شود و در ۲۴ تا ۷۲ ساعت بعد از فعالیت بیشتر احساس می‌شود. اما از طرف دیگر، نباید هر افزایش دردی را طبیعی فرض کرد. درد شدید، رو به افزایش، اختلال واضح در عملکرد یا علائم غیرمعمول نیاز به بررسی دارند. در فیزیوتراپی، هدف این نیست که بیمار بعد از هر جلسه درد بیشتری داشته باشد؛ هدف این است که بدن به‌تدریج قوی‌تر، متحرک‌تر و آماده‌تر شود و در نهایت فعالیت‌هایی که به دلیل درد محدود شده‌اند، دوباره امکان‌پذیر شوند. اگر بعد از فیزیوتراپی دردتان بیشتر شده، بهترین کار این نیست که خودسرانه درمان را قطع کنید یا درد را نادیده بگیرید. واکنش بدن خود را به فیزیوتراپیست اطلاع دهید تا شدت و نوع درمان بر اساس پاسخ واقعی بدنتان تنظیم شود.

بعد از فیزیوتراپی دردتان بیشتر شده و نمی‌دانید این درد طبیعی است یا نه؟

در فیزیوتراپی پاد، برنامه درمانی بر اساس شرایط و پاسخ بدن هر فرد تنظیم می‌شود. اگر بعد از تمرین یا درمان با افزایش درد مواجه شده‌اید، ارزیابی دقیق می‌تواند مشخص کند که آیا لازم است شدت تمرین، نوع تکنیک یا برنامه توانبخشی شما تغییر کند.

هدف فیزیوتراپی فقط انجام تمرین نیست؛ هدف این است که بدن شما بتواند با اطمینان و بدون تحریک غیرضروری درد، به سمت عملکرد بهتر پیش برود.