اگر اولین قدم‌های صبح برایتان با درد پاشنه همراه است، احتمالاً بارها شنیده‌اید که «خار پاشنه داری». خیلی از افراد بعد از دیدن عکس رادیولوژی، تصور می‌کنند یک تکه استخوان اضافه در پاشنه ایجاد شده و تا زمانی که این خار با جراحی برداشته نشود، درد از بین نمی‌رود. اما واقعیت این‌قدر ساده نیست.
وجود خار پاشنه به‌تنهایی به این معنی نیست که علت درد شما همان خار است. بسیاری از افرادی که در عکس رادیولوژی خار پاشنه دارند، هیچ دردی ندارند. از طرف دیگر، ممکن است فردی درد شدید کف پا داشته باشد اما مسئله اصلی او تحریک و تغییرات فاشیای کف پا باشد، نه خود خار استخوانی. AAOS نیز تأکید می‌کند که درد ناشی از فاشیای کف پا را می‌توان بدون خارج کردن خار درمان کرد. به همین دلیل، در بیشتر موارد درمان از روش‌های غیرجراحی شروع می‌شود؛ روش‌هایی مانند اصلاح فعالیت، تمرین‌های کششی و تقویتی، کفش مناسب، کفی در صورت نیاز و فیزیوتراپی. خبر خوب این است که بیش از ۹۰ درصد افراد مبتلا به فاشیای کف پا با درمان‌های ساده و غیرجراحی بهبود پیدا می‌کنند، هرچند روند بهبودی ممکن است زمان‌بر باشد.
اول یک نکته مهم: خار پاشنه با التهاب فاشیای کف پا یکی نیست
فاشیای کف پا یک نوار بافتی ضخیم در قسمت زیرین پا است که از استخوان پاشنه به سمت انگشتان کشیده شده و در حمایت از قوس کف پا نقش دارد. وقتی این بافت در اثر فشار و بار مکرر دچار مشکل شود، درد معمولاً در قسمت داخلی و زیر پاشنه احساس می‌شود. یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده این درد، درد هنگام اولین قدم‌ها بعد از خواب یا استراحت طولانی است. خار پاشنه می‌تواند در محل اتصال فاشیا به استخوان پاشنه دیده شود، اما الزاماً علت درد نیست. به همین دلیل، اگر در عکس شما خار پاشنه دیده شده، قرار نیست اولین قدم درمانی حتماً جراحی باشد. در واقع، تمرکز درمان باید روی علت درد و عملکرد پا باشد، نه صرفاً چیزی که در عکس دیده می‌شود.
بهترین روش‌های درمان خار پاشنه بدون جراحی
- کاهش موقت فشار روی پاشنه
اولین قدم معمولاً این نیست که کاملاً استراحت کنید؛ بلکه باید فعالیت‌هایی را که درد را تحریک می‌کنند شناسایی و برای مدتی اصلاح کنید. اگر هر روز روی سطوح سخت زیاد راه می‌روید، مدت زمان پیاده‌روی را ناگهان افزایش داده‌اید یا فعالیت ورزشی پرفشار دارید، ادامه دادن همان میزان فعالیت ممکن است اجازه ندهد بافت فرصت سازگاری پیدا کند. می‌توان برای مدتی فعالیت‌های پرفشار مانند دویدن یا پرش را کاهش داد و در عوض از فعالیت‌هایی با فشار کمتر، مثل دوچرخه یا شنا، استفاده کرد. AAOS نیز تغییر فعالیت و جایگزین کردن ورزش‌های کم‌فشار را جزو درمان‌های غیرجراحی مطرح می‌کند. هدف این نیست که پا را برای مدت طولانی بی‌حرکت کنیم؛ هدف این است که بار واردشده را با ظرفیت فعلی بافت هماهنگ کنیم. - کشش عضلات ساق و فاشیای کف پا
یکی از مهم‌ترین بخش‌های درمان محافظه‌کارانه، تمرین‌های کششی است. سفتی عضلات ساق و محدودیت حرکت مچ پا می‌تواند روی نحوه تحمل وزن توسط پا اثر بگذارد. به همین دلیل، کشش عضلات دوقلو و سولئوس و همچنین کشش اختصاصی فاشیای کف پا می‌تواند به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک کند. راهنمای بالینی ۲۰۲۳ فیزیوتراپی برای درد پاشنه نیز استفاده از کشش اختصاصی فاشیای کف پا و کشش عضلات گاستروکنمیوس و سولئوس را برای کاهش درد و بهبود عملکرد توصیه می‌کند. - کشش فاشیای کف پا
یکی از زمان‌های مناسب برای انجام این کشش، قبل از اولین قدم‌های صبح است. فرد می‌تواند در حالت نشسته، پای دردناک را روی پای دیگر قرار دهد و انگشتان پا را به‌آرامی به سمت خود بکشد تا کشش را در کف پا احساس کند. این حرکت نباید با درد شدید انجام شود و روش اجرای آن باید متناسب با شرایط فرد باشد. - تقویت عضلات پا و مچ
درمان فقط کشش نیست. اگر عضلات پا و مچ ضعیف باشند، ممکن است توانایی پا برای تحمل بار کاهش پیدا کند. به همین دلیل در برنامه توانبخشی، تمرین‌های مقاومتی برای عضلات پا و مچ نیز اهمیت دارند. راهنمای بالینی APTA توصیه می‌کند تمرین درمانی شامل تمرین‌های مقاومتی برای عضلات پا و مچ باشد. شواهد مرورشده در راهنما نیز نشان می‌دهند تقویت عضلاتی مانند خم‌کننده‌های انگشتان و عضلات اطراف مچ می‌تواند به بهبود درد و عملکرد کمک کند. این تمرین‌ها باید به‌تدریج پیشرفت کنند. اینکه یک فرد از همان روز اول تعداد زیادی حرکت تقویتی انجام دهد، لزوماً به معنی درمان سریع‌تر نیست. - کفش مناسب
کفشی که حمایت و بالشتک مناسبی داشته باشد می‌تواند فشار واردشده به پاشنه را کاهش دهد. راه رفتن طولانی با کفش کاملاً فرسوده یا کفشی که حمایت مناسبی از پا ندارد، ممکن است علائم را تشدید کند. AAOS استفاده از کفش‌های دارای کفی مناسب و بالشتک کافی و همچنین پدهای نرم پاشنه را به‌عنوان بخشی از درمان غیرجراحی پیشنهاد می‌کند. البته این به معنی آن نیست که گران‌ترین کفش موجود در بازار حتماً بهترین گزینه است. مهم این است که کفش با پای شما، نوع فعالیت و شرایط دردتان هماهنگ باشد. - کفی و پد پاشنه
کفی‌های طبی یا پدهای پاشنه می‌توانند در بعضی افراد فشار روی پاشنه را کاهش دهند. اما یک نکته مهم وجود دارد کفی نباید تنها درمان شما باشد. راهنمای بالینی APTA توصیه می‌کند کفی‌های آماده یا اختصاصی به‌تنهایی برای کاهش کوتاه‌مدت درد استفاده نشوند، اما می‌توانند در کنار سایر درمان‌ها برای کاهش درد و بهبود عملکرد به کار بروند. همچنین شواهد فعلی نشان نمی‌دهد که کفی اختصاصی همیشه از کفی آماده بهتر باشد. پس اگر کسی صرفاً با دیدن عکس رادیولوژی به شما گفت «فقط باید کفی اختصاصی بسازی»، بهتر است بدانید که درمان معمولاً به این یک مورد محدود نمی‌شود. - فیزیوتراپی؛ یکی از مهم‌ترین درمان‌های غیرجراحی
اگر درد پاشنه مدت‌دار شده یا فعالیت‌های روزانه را محدود کرده، فیزیوتراپی می‌تواند بخش مهمی از درمان باشد. در فیزیوتراپی، قرار نیست فقط دستگاهی روی پاشنه قرار بگیرد. درمان اصولی باید با ارزیابی شروع شود. فیزیوتراپیست بررسی می‌کند:
- محل و الگوی درد چگونه است؟
- درد بیشتر صبح‌هاست یا در طول روز؟
- دامنه حرکتی مچ پا چقدر است؟
- عضلات ساق و پا چه میزان قدرت دارند؟
- راه رفتن چگونه انجام می‌شود؟
- چه فعالیتی درد را تشدید می‌کند؟
- میزان فعالیت روزانه چقدر است؟
- آیا وزن، کفش یا افزایش ناگهانی فعالیت در ایجاد مشکل نقش داشته است؟
بعد از این ارزیابی، برنامه درمانی متناسب با شرایط فرد تنظیم می‌شود. راهنمای بالینی ۲۰۲۳ در مقاله معتبر JOSPT فیزیوتراپی برای درد پاشنه، کشش، تمرین مقاومتی، درمان دستی و تیپینگ را در چارچوب درمان توصیه کرده است.
فیزیوتراپی دقیقاً چه کارهایی انجام می‌دهد؟
- درمان دستی
درمان دستی می‌تواند برای مفاصل و بافت‌های اندام تحتانی که دچار محدودیت حرکتی یا انعطاف‌پذیری هستند استفاده شود. هدف از آن می‌تواند کاهش درد، بهبود حرکت و آماده کردن بیمار برای انجام بهتر تمرین‌ها باشد. این روش معمولاً در کنار تمرین استفاده می‌شود، نه به‌عنوان جایگزین تمرین. - تمرین درمانی
تمرین، بخش بسیار مهم برنامه است و ممکن است شامل کشش فاشیای کف پا، کشش عضلات ساق، تقویت عضلات پا و مچ و تمرین‌های کنترل حرکتی باشد. با بهتر شدن شرایط، تمرین‌ها نیز باید پیشرفت کنند تا پا بتواند دوباره بار بیشتری را تحمل کند. - تیپینگ
در بعضی افراد می‌توان از تیپینگ برای حمایت موقت از پا و کاهش درد استفاده کرد. راهنمای APTA استفاده از تیپینگ پا را در کنار سایر درمان‌های فیزیوتراپی برای بهبود کوتاه‌مدت درد و عملکرد توصیه می‌کند.
شاکویو تراپی
در افرادی که علائم طولانی‌مدت دارند و به درمان‌های اولیه پاسخ کافی نداده‌اند، ESWT یا شاکویو تراپی می‌تواند یکی از گزینه‌های درمانی باشد. البته شاکویو قرار نیست جای تمرین و اصلاح عوامل زمینه‌ای را بگیرد. انتخاب بیمار مناسب و تنظیم پارامترهای درمان اهمیت زیادی دارد. یک راهنمای بالینی در pubmed در مورد فاشیوپاتی کف پا نیز شاکویو را در صورت پاسخ ناکافی به درمان‌های محافظه‌کارانه به‌عنوان یکی از گزینه‌های قابل بررسی مطرح کرده است.
آیا لیزر، اولتراسوند و دستگاه‌های فیزیوتراپی برای خار پاشنه مفیدند؟
اینجا باید بین «ممکن است به کاهش درد کمک کند» و «درمان اصلی بیماری است» تفاوت بگذاریم. برای مثال، راهنمای بالینی ۲۰۲۳ استفاده از لیزر کم‌توان را به‌عنوان بخشی از برنامه توانبخشی برای کاهش کوتاه‌مدت درد قابل استفاده می‌داند، اما در مورد اولتراسوند توصیه می‌کند از آن برای افزایش اثر کشش استفاده نشود. بنابراین یک برنامه خوب فیزیوتراپی نباید صرفاً مجموعه‌ای از دستگاه‌ها باشد. تمرین، آموزش بیمار، تنظیم بار و اصلاح عوامل مؤثر بر درد، بخش مهم‌تری از درمان هستند.
آیا خار پاشنه را می‌توان در خانه درمان کرد؟
در بسیاری از موارد، بله؛ مخصوصاً اگر علائم خفیف یا در مراحل اولیه باشند. کارهایی مانند:
- کشش منظم عضلات ساق و فاشیای کف پا
- پوشیدن کفش مناسب
- کاهش موقت فعالیت‌های تحریک‌کننده
- استفاده از پد نرم پاشنه در صورت نیاز
- انجام تمرین‌های تقویتی مناسب
می‌توانند به کنترل علائم کمک کنند. AAOS نیز این اقدامات را در درمان غیرجراحی فاشیای کف پا مطرح کرده است. اما اگر درد چندین هفته ادامه داشته، شدید شده یا با وجود رعایت این موارد بهتر نشده است، بهتر است علت دقیق درد بررسی شود.
سوالات متداول درباره درمان خار پاشنه
جمع بندی
اگر در عکس رادیولوژی شما نوشته شده «خار پاشنه»، اولین واکنش نباید این باشد که به دنبال جراحی برای خارج کردن آن باشید. خار پاشنه و علت درد پاشنه الزاماً یک چیز نیستند. در بسیاری از افراد، مشکل اصلی به فاشیای کف پا مربوط است و می‌توان بدون جراحی آن را مدیریت کرد. کشش فاشیای کف پا و عضلات ساق، تمرین‌های تقویتی، اصلاح فعالیت، کفش مناسب و در صورت نیاز کفی، تیپینگ، درمان دستی یا شاکویو می‌توانند در یک برنامه درمانی مناسب مورد استفاده قرار بگیرند. اگر درد پاشنه مدت زیادی است ادامه دارد، بهتر است به جای تمرکز صرف بر «خار» در عکس، علت درد و نحوه عملکرد پا به‌طور کامل بررسی شود.
در فیزیوتراپی پاد، هدف فقط کم کردن درد پاشنه نیست؛ هدف این است که مشخص شود چرا پا نمی‌تواند بار را به‌خوبی تحمل کند و چه کاری می‌توان انجام داد تا دوباره بتوانید بدون ترس از درد راه بروید، ورزش کنید و فعالیت‌های روزمره‌تان را انجام دهید.
